+31 (0) 621294377
journalist, Amsterdam

BREXSHIT – “London loopt Leeg” / Vrij Nederland

2017 ⋅ Vrij Nederland

Sinds de Brexit worden EU-burgers de stad uit gedreven, en ook Britten overwegen te vertrekken. Foto: Nick Dolding/Getty Images
Meer en meer onzekere Europeanen in Londen verlaten de stad ny Brexit een feit is. ‘Administratieve discriminatie’ is gemeengoed geworden. ‘Ik begrijp nu pas hoe het voelt om als minderheid behandeld te worden.’

Naast de Tower Bridge, aan de zuidelijke oever van de Thames, staat het stadhuis van Londen. Een modern gebouw van glas dat internationale allure en openheid moest uitstralen toen het in 2002 werd gebouwd. Een EU-vlag en een Britse vlag wapperen samen op een paar meter hoogte zachtjes in de zomerwind en dat voelt nu al nostalgisch. Hier wordt half juli de bijeenkomst ‘European Voices’ georganiseerd door de gemeente Londen. Lokale politici, experts en bezorgde Londenaren (zowel Brits als ‘Europees’) komen hier samen. Onderwerp van gesprek: hun grote zorgen over de toekomst nu de onnavolgbare Brexit-onderhandelingen zijn begonnen. Hoe moet het nu verder met Londen? Een stad waar één op de acht inwoners uit de EU komt, samen goed voor 700.000 banen. De stad bovendien waar 85% van de stemmers tegen een Brexit was.

Als ik met de lift naar boven ga, kom ik aan bij de Chamber. Een architectonisch meesterwerk met een spiraalvorming plafond en uitzicht op de rivier. Op de stoelen liggen door de gemeente vervaardigde foldertjes klaar met ironisch klinkende opschriften als ‘The Big European Citizens Survival Guide’. Op het congres blijkt al snel dat het leven van veel Europeanen in Londen op z’n kop staat.

Een lange vrouw met een blauwe jurk staat op. ‘My name is Emmy van Deurzen and I am of Dutch origin,’ zegt ze. Van Deurzen (65) is professor psychotherapie aan de Universiteit van Sheffield en heeft een praktijk in Londen. Ze woont al veertig jaar in Engeland. In Britse kranten als The Guardian en The Independent uitte Van Deurzen haar zorgen over het groeiende aantal EU-burgers met depressies en angststoornissen. Allemaal sinds de Brexit. In het stadhuis luidt ze de noodklok. ‘Wij kwamen hier in het blinde vertrouwen dat wij hier ons leven konden opbouwen,’ zegt ze. ‘De afgelopen twee jaar heb ik honderden mensen gesproken, in mijn praktijk en online, die kapot gaan van onzekerheid. Voor hun psychische klachten durven ze niet meer bij Nationale Gezondheidszorg (NHS) aan te kloppen omdat ze bang zijn dat ze hun zorgverzekering zullen kwijtraken. Ze voelen zich geen tweede- maar derderangsburgers. We moeten ons doodschamen. Londen, we hebben je hulp nodig!’

Van Deurzen krijgt een luid applaus van de Europeanen in de zaal.

Compleet van slag

Na afloop zit ik met Van Deurzen op het plein voor het stadhuis. Groepjes toeristen maken selfies met de London Bridge. Van Deurzen zit duidelijk nog vol emoties, de speech heeft ze uit het hoofd gedaan. In het Nederlands zegt ze: ‘Ik moet vaak mijn best doen om niet  gepassioneerd over te komen bij zulke gelegenheden, dat wordt als “continentaal” gezien en dan nemen de Engelsen je niet serieus. Weet je, de Brexit-stem ging puur om migratie. Die xenofobe houding van veel Britten was er altijd al, ze hebben Europa nooit écht omarmd. Het lidmaatschap van de EU is altijd een soort business deal geweest.’

Van Deurzen kwam daar zelf mee in aanraking toen de Britten haar vlak voor het Brexit-referendum geen paspoort wilden geven. ‘Na veertig jaar in Engeland vond ik het pas nodig om het aan te vragen omdat ik tegen de Brexit wilde stemmen. Ik ben getrouwd met een Engelsman, ben hier gepromoveerd, heb een bedrijf met zeventig mensen in dienst en heb verschillende boeken gepubliceerd. Maar mijn aanvraag werd geweigerd! Ik stond te trillen op mijn benen.’

Inmiddels heeft van Deurzen na een hevige sociale-mediacampagne, met als climax een persoonlijke ontmoeting met toenmalig Kamerlid Nick Clegg, alsnog de Britse nationaliteit gekregen. De BBC maakte er zelfs een item over. ‘Ik heb geluk gehad, maar al die mensen die ik in mijn praktijk heb gesproken, zijn sinds de Brexit compleet van slag. Ineens word je in een hokje geplaatst en ben je je toekomst niet zeker.’

‘Gemengde’ echtparen

Sinds de Brexit een feit is, zoeken veel van die onzekere Europeanen hun toevlucht op platforms als Our Brexit Testimonies. Oprichters zijn wetenschapper Véronique Martin, al 33 jaar in het Verenigd Koninkrijk, en tolk Elana Remigi die er twaalf jaar woont. Met het platform willen ze de Europeanen de ruimte geven ervaringen te delen en bewustwording te creëren voor de individuele gevolgen van de Brexit.

En daar bleek grote behoefte aan. In no time stroomden honderden getuigschriften binnen, het ene nog onthutsender dan het andere. Het verhaal van de Nederlandse Elly bijvoorbeeld, wier Engelse echtgenoot is overleden. Ze komt niet in aanmerking voor de Britse nationaliteit, maar woont al wel sinds 1967 in het Verenigd Koninkrijk. Ze is bang dat ze het land uit moet.

En dan de Duitse Marie-Louise. Zij schreef een brief naar premier May om opheldering te vragen over haar verblijfsstatus als vrouw van een Britse man. In de Facebookgroep post ze een foto van het officiële, afstandelijke antwoord dat ze per post krijgt: ‘Helaas kunnen wij nog niets garanderen over de rechten van “gemengde” VK-EU echtparen en hun families.” Gemengde? Alsof er sprake is van verschillende menssoorten. Iemand schrijft: “Ik denk dat ik nu pas begrijp hoe het voelt om als minderheid behandeld te worden in een land.’

Op de Facebookpagina valt ook de teleurstelling over de onverschillige houding van het Remain camp op. ‘Het lijkt wel alsof BREXSHIT nu gewoon door iedereen maar wordt geaccepteerd. Waar is het verzet?’ zegt een Spaanse forumbezoeker. In de commentaren wordt instemmend gereageerd. ‘Eens! Die typisch Engelse “not causing a fuss”-houding is net zo pijnlijk als het gedrag van het “leave-kamp”.’

Inmiddels is een selectie van al deze verhalen gebundeld tot het boek In Limbo, dat werd uitgedeeld aan onder meer EU-onderhandelaars Guy Verhofstadt en Michel Barnier. Het boek is ook aangeboden aan Britse Conservatives, maar die lieten weten geen tijd te hebben om het te lezen.

‘Iemand ervaringen met Berlijn?’

Er zijn ook meer tot actie aanzettende Facebookpagina’s als het Nederlandstalige Brexit en hoe nu verder en Plan B, waar EU-burgers elkaar helpen zo snel mogelijk het Verenigd Koninkrijk te verlaten. Er worden praktische tips uitgewisseld als: hoe open ik een bankrekening in Frankrijk? Of: ‘Iemand ervaringen met Berlijn?’ Een man post een foto met zijn duimen in de lucht voor zijn nieuwe huis in Barcelona en krijgt comments als ‘good job!’ en ‘ik kan niet wachten totdat ik hier weg kan’. Maar ook hier verzamelen zich gekwetste en boze mensen: ‘Ik ga een beetje dood van binnen maar ik kan gewoon niet blijven, ik wil in een land wonen met open grenzen en internationale waarden,’ zegt een Zweedse vrouw.

Verderop: ‘Zien jullie ook steeds meer Engelsen opscheppen over het winnen van de Tweede Wereldoorlog? Het lijkt wel of de oorlog voor hen een soort “spannend” avontuur was. Hoe meer ik hier over nadenk, hoe meer ik hier weg wil,’ aldus een Poolse vrouw.

Ik ga een beetje dood van binnen, maar ik kan gewoon niet blijven.Dat bij Brexit-aanhangers inmiddels een hang naar Britse puurheid aan het ontstaan is, blijkt uit een ronduit discriminerende foto van een advertentie waarop staat: ‘Huis te huur, Brits paspoort meenemen bij interesse’. ‘I wish I was surprised,’ schrijft iemand in een reactie.

‘Deze discriminatie wordt veroorzaakt door het enorme gebrek aan duidelijkheid,’ zegt Charlotte O’Brien, professor Europese migratie aan de Universiteit van York. Ook zij krijgt spreektijd op het congres in het stadhuis. Ze klemt haar aantekeningen vast en kijkt omhoog de zaal in. ‘We krijgen steeds vaker te maken met administrative injustice,’ legt ze uit. Dit betekent dat EU-burgers worden achtergesteld als het gaat om de toegang tot diensten als het openen van een bankrekening, het afsluiten van een huurcontract en het aanvragen van een hypotheek. Nog voordat de Brexit überhaupt een feit is, vertelt ze, merken steeds meer EU-burgers in Londen dat ze hierin worden tegengewerkt, genegeerd of vertraagd. ‘Instanties weten niet zeker of deze mensen over twee jaar nog wel in het land mogen blijven. Maar discriminatie op deze basis is natuurlijk illegaal.’

Een klap in mijn gezicht

‘Tja, geef ze eens ongelijk! Er zitten kosten aan te komen en daar zit geen enkel bedrijf op te wachten,’ zegt Rick DuLac (24) aan de telefoon, wanneer we het hier over hebben. Ook Rick hoort bij de Nederlandse vertrekkers. Hij is jong en hoogopgeleid. Tijdens zijn studie International Economics aan de Universiteit van Conventry was hij aanvankelijk hoopvol en vol goede zin om daarna een baan in Londen te zoeken. De Brexit-onderhandelingen brachten hem op andere gedachten. Hij legt uit: ‘Als ik als Nederlander ga werken voor een Brits bedrijf, moet dat bedrijf over twee jaar wellicht mijn hypotheek en mijn visum regelen. Dat is duur en dat willen ze niet. Ik heb geen zin om in die onzekerheid te zitten terwijl Londen al een ramp is als het om betaalbaar wonen en leefbaarheid gaat. En eerlijk gezegd was de Brexit ook mentaal een klap in mijn gezicht. Het voelde alsof de Britten gezamenlijk zeiden: jullie zijn niet goed genoeg voor ons. Het grote argument voor een Brexit was minder migratie, nou, dat gaan ze krijgen ook. Ik vind het vooral heel zonde voor de jonge Engelsen die dit helemaal niet willen. Wij kunnen vanaf de Nederlandse kust naar een zinkend schip zwaaien. Ik wens ze veel sterkte toe.’

Ik vind het vooral heel zonde voor de jonge Engelsen die dit helemaal niet willen.De grote bezorgdheid onder EU-burgers over de toenemende discriminatie en achterstelling begint langzaam maar zeker enige aandacht in de politiek te krijgen. Labour-Kamerlid Paul Blomfield heeft in een brief aan Brexit-onderhandelaar David Davis laten weten zich grote zorgen te maken over de discriminatie van EU-burgers door bedrijven, huisbazen en banken. ‘Ik ben er van overtuigd dat u deze berichten ook als alarmerend ervaart, en ik verwacht dat er snel duidelijkheid komt,’ zo staat er in de brief. Davis heeft nog niet gereageerd.


‘Het grote argument voor een Brexit was minder migratie, nou, dat gaan ze krijgen ook.’ Foto: Nick Dolding/Getty Images.
Nietszeggende zin

Rond lunchtijd, in de statige diplomatenbuurt Kensington, houden ambassademedewerkers pauze met koffie in de ene en een telefoon in de andere hand. Gedurende de middag drommen mensen met hun tassen met documenten de marmeren gebouwen binnen. Sinds de Brexit is er een massale toeloop op de aanvraag van dubbele nationaliteiten. Door EU-burgers natuurlijk, die verwoede pogingen doen om Brits te worden, maar ook door Britten die op zolderkamertjes speuren naar oude bewijzen van hun Belgische of Italiaanse roots. Uit een nieuw onderzoek van CS Global Partners, een advocatenkantoor gericht op migratie, blijkt dat 60% van Britten door de Brexit een dubbele nationaliteit wil. Toch kunnen Europese ambassades niets doen om bezorgde burgers gerust te stellen. De Belgische ambassade laat op haar website zonder enige terughoudendheid weten dat ze ‘door een gebrek aan betrouwbare informatie niet in staat [is] aanbevelingen te doen’. De Nederlandse ambassade verwijst naar een pdf-document van het ministerie met op elke pagina dezelfde nietszeggende zin: ‘Vertrek uit de EU kan vanaf maart 2019, maar ook eerder, wanneer de EU en het VK het daarover eens zijn. Of later, wanneer de EU en het VK het eens zijn over uitstel van het vertrek.’

Wanhoopskreten

Ondertussen stapelen de wanhoopskreten van allerlei beroepsgroepen zich op. Er zijn onheilspellende Brexodus-berichten over reorganisaties bij de grote banken in de Londense City, en ook uit de mediawereld en de cultuursector komen statements. De grootste waarschuwing komt van de universiteiten. Een kwart van het academisch personeel komt uit een EU-land en het vertrekpercentage van Europese academici is al met 30% gestegen.

Vierentwintig Britse topuniversiteiten – waaronder Oxford en Cambridge – die zich scharen onder de naam ‘The Russell Group’, brachten op 3 augustus een pamflet uit met ‘10 demands’ waar de Britse premier Theresa May volgens hen aan moet voldoen om de brain drain te stoppen. Ze hekelen het gebrek aan duidelijkheid dat leidt tot ‘aanzienlijke zorgen voor de EU-burgers’ die werkzaam zijn aan de universiteiten, en waardoor ook de mogelijkheden om getalenteerde medewerkers uit de EU binnen te houden worden beperkt.

In mijn inbox verschijnt een mail van een docent van een van deze Russel Group-universiteiten in Londen. In verband met haar werk wil ze anoniem blijven. Na jaren in Londen te hebben gewoond, keert ze nu terug naar Nederland. ‘Ik zie ook bij mijn studenten dat er minder mensen voor Londen kiezen om te studeren en minder studenten van plan zijn in de stad te blijven na hun studie.

Als er op een gegeven moment helderheid komt voor Europese afgestudeerden, zijn de voorlopers, de mensen die daar niet op wilden wachten, al vertrokken.’ Een onderzoek van Deloitte lijkt dat te bevestigen: 47 procent van de hoogopgeleide EU-burgers in Londen zou voornemens zijn de komende vijf jaar te vertrekken.

Oprotten naar je eigen land

De Nederlandse Denise van Wijk (24) past precies in dit profiel. Ze woonde zes jaar in Londen, haalde haar masterdiploma Political Economy of Europe aan de prestigieuze London School of Economics en maakte lange dagen bij een consultancybureau. ‘Als ik nu 18 zou zijn en zou gaan studeren, zou ik wel twee keer nadenken om dat in Londen te doen. Het is een slechte investering als je niet zeker weet of je naderhand mag blijven.’ Van Wijk vertelt haar verhaal in haar nieuwe appartement in Amsterdam, waar ze in maart naartoe is verhuisd. Ze zegt: ‘Ik voelde al dat de sfeer in Engeland vijandiger werd tijdens en na het Brexit-referendum. De conservatieve MP Amber Rudd stelde voor dat er een lijst met buitenlandse werknemers in de gezondheidszorg moest worden gepubliceerd. Sorry, maar dat vind ik niet kunnen.’

Van Wijk deelde haar Londense appartement met een Engels en een Pools meisje. ‘We voelden ons allemaal vreselijk op de dag van de Brexit. Ik was de dag ervoor nog de straat op gegaan om campagne te voeren en toen ik moe naar bed ging, had ik ergens nog wel goede hoop. Ik had het mis. De volgende dag was iedereen in de Londense metro doodstil.’

Ze had het meest te doen met de Oost-Europeanen. Haar Poolse huisgenoot hoorde van landgenoten dat zij briefjes in de bus hadden gekregen met ‘nu kunnen jullie eindelijk oprotten naar je eigen land’. Van Wijk: ‘Zelfs mijn baas had voor de Brexit gestemd, terwijl de helft van zijn personeel Europees is. Ik ga geen belasting betalen in een land dat mij het liefst ziet gaan. Het is wel weer even wennen in Amsterdam, maar ik ben blij dat ik deze keuze heb gemaakt.’

Druppel

Niet alleen EU-burgers worden de stad uit gedreven, ook bij steeds meer Londenaren zelf is vertrekken een regelmatig terugkerend onderwerp van gesprek. De Brexit is de druppel die de emmer voor veel Britten die in Londen wonen doet overlopen. Al jaren zijn de onbetaalbaar hoge huizenprijzen en de grote contrasten tussen arm en rijk belangrijke thema’s in het publieke debat. Maar Londen bleef een coole wereldstad met een grote aantrekkingskracht. Gaat dit nu veranderen? Vorig jaar vertrokken er voor het eerst meer mensen uit Londen dan tijdens de economische crisis van 2008, en dat kwam vooral door het vertrek van jongeren. Het aantal dertigers dat uit Londen wegging, is in 2016 met 70% gestegen ten opzichte van vijf jaar geleden.

Ik ga geen belasting betalen in een land dat mij het liefst ziet gaan.In het westen van de stad, in de ietwat groezelige wijk Westham, bevindt zich de kunstgalerie ‘Shotgun Studios’. Hier ijsbeert Conrad Amstrong (28), want hij heeft er een expositie. Op de bank zit een meisje uit Italië met een biertje in haar hand. Conrad laat hier zijn schilderij zien met de titel Brexit. Het is vuurrood, gemaakt van gesmolten plastic en ziet er onheilspellend uit. Het doek is geïnspireerd op een vierhonderd jaar oud gedicht van John Donne: No man is an Island, over het Engelse gevoel van superioriteit, dat je kunt interpreteren als een soort voorspelling van de Brexit. ‘Die superioriteit van ons, dat is een eeuwenoud en hardnekkig probleem,’ lacht Conrad cynisch. Sinds de Brexit wil hij weg uit Londen en over een paar weken verhuist hij definitief naar Lissabon, waar hij een centrum wil opzetten voor creatievelingen zoals hijzelf. Al zijn vrienden gaan mee, vertelt hij.

‘Lid zijn van de EU voelde als ons geboorterecht,’ zegt Armstrong. ‘We zijn er tijdens het referendum gewoon veel te laks over geweest in onze Londense bubbel. Toen het EU-lidmaatschap in één keer van ons werd afgepakt, konden we het niet geloven. Ik voel me meer Europees dan Engels. We tolereerden de lage levensstandaard in Londen omdat we in de stad nog altijd een belofte zagen. En toen kwam de Brexit. Veel mensen hebben het er nu niet meer voor over. Er hangt een donkere sfeer. En hoewel ik hoop dat sommige mensen zullen blijven om te vechten voor de stad, is mijn energie op. Het is tijd om weg te gaan.’